Art. 446§1 Kodeksu Cywilnego:

Jeżeli wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia nastąpiła śmierć poszkodowanego, zobowiązany do naprawienia szkody powinien zwrócić koszty leczenia i pogrzebu, temu kto je poniósł.

Orzecznictwo wskazuje, że koszty pogrzebu obejmują zwrot typowych wydatków związanych bezpośrednio z pogrzebem (jak przewóz zwłok, nabycie trumny, zakup miejsca na pochówek, wieńce, znicze, koszty zakupu odzieży żałobnej i inne), jak również zwrot wydatków zwyczajowych dla danego środowiska, związanych z tradycją regionalną – orz. SN z dnia 25.07.1967 r., ICR 81/67. Do wydatków tych należy doliczyć także koszty budowy pomnika, a także organizacji spotkania pogrzebowego tzw. stypy, pod warunkiem, że koszty takiego spotkania utrzymują się w rozsądnych granicach – orz. SN z dnia 06.01.1982 r., IICR 556/81 oraz wyrok SN z dnia 22.11.1981 r. IICR 600/80. Warunkiem uwzględnienia roszczeń o zwrot określonych kosztów jest fakt ich realnego poniesienia przed wytoczeniem powództwa. Stąd za przedwczesne należy uznać powództwo o zasądzenie kosztów nagrobka przed jego wzniesieniem – wyrok SN z dnia 04.06.1998 r., IICKN 852/97.

Art. 446§2 Kodeksu Cywilnego:

Osoba, względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny, może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. Takiej samej renty mogą żądać inne osoby bliskie, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego.

Podstawą przyznania renty może być istnienie obowiązku alimentacyjnego po stronie zmarłego na rzecz osoby występującej z roszczeniem, bądź fakt stałego świadczenia środków utrzymania przez zmarłego na rzecz osoby bliskiej, o ile wymagają tego zasady współżycia społecznego.

Wysokość renty jest ustalana z uwzględnieniem zakresu i czasu trwania obowiązku alimentacyjnego, który ciążyłby na zmarłym stosownie do przepisów Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego – wobec małżonka, osób spokrewnionych, powinowatych i przysposobionych.

Podstawowym kryterium ustalenia renty są usprawiedliwione potrzeby osoby uprawnionej oraz możliwości zarobkowe i majątkowe zmarłego. Prawo do renty nie jest uzależnione od tego, czy zmarły poszkodowany faktycznie dostarczał środki utrzymania na rzecz osoby uprawnionej, ale od tego, czy w chwili śmierci spełnione były przesłanki aktualizujące obowiązek alimentacyjny wobec tej osoby – orz. SN z dnia 24.08.1990 r., ICR 422/90. Możliwość zaspokojenia potrzeb uprawnionego przez inne osoby, zobowiązane do alimentacji w dalszej kolejności niż zmarły poszkodowany, nie ma wpływu na przyznanie renty. Dotyczy to także małoletniego umieszczonego w zastępczym środowisku wychowawczym – orz. SN z dnia 16.12.1986 r., IVCR 442/86.

Fakt niewykonania przez zmarłego rodzica pracy zarobkowej i realizacja obowiązku alimentacyjnego w postaci świadczenia pracy we wspólnym gospodarstwie domowym nie stanowi przeszkody w zasądzeniu renty z art. 446§2 K.C. małoletnich dzieci. Niezbędna jest jednak ocena, na ile w konkretnych okolicznościach utrata osobistych starań zmarłego rodzica może być kompensowana w postaci renty oraz na ile utrata tych świadczeń wpływa na pogorszenie sytuacji życiowej dziecka, co uzasadniałoby roszczenie z art. 446§2 K.C. – orz. SN z dnia 24.05.1961 r., IIICR 962/60.

Zakres potrzeb uprawnionego będzie podlegał ocenie w zależności od tego, czy uprawnionym są dzieci zmarłego/poszkodowanego, czy inne osoby (np. małżonka). W pierwszym przypadku podstawą określenia wysokości renty jest brak samodzielności po stronie uprawnionego do alimentów, w drugim istnienie stanu niedostatku oraz w sytuacji obowiązku alimentacyjnego pomiędzy byłymi małżonkami, występowanie stanu istotnego pogorszenia sytuacji materialnej małżonka niewinnego.

Przy ustaleniu renty powinna być brana pod uwagę hipotetyczna wysokość świadczenia alimentacyjnego, do jakich byłby zobowiązany zmarły, a nie wysokość alimentów świadczonych przez zmarłego poszkodowanego do chwili śmierci. Sąd musiał uwzględnić hipotetyczne możliwości zarobkowe zmarłego, biorąc pod uwagę możliwości na rynku pracy, kształtowanie się wynagrodzenia w danej dziedzinie, zakres kwalifikacji zawodowych zmarłego itp.

Czas trwania obowiązku świadczenia renty jest determinowany przez prawdopodobny czas trwania obowiązku alimentacyjnego, który obciążałby zmarłego poszkodowanego. Orzeczenie zasądzające rentę jedynie wyjątkowo może określić jej termin końcowy, jeżeli na takie pozwolą okoliczności sprawy – orz. SN z dnia 21.01.1969 r., IIPR 597/69.

Zasądzenie renty na rzecz innych osób niż bliskie, zależy od następujących przesłanek; faktu, stałego i dobrowolnego dostarczania środków utrzymania przez zmarłego, ustalenia, że żądanie osoby bliskiej jest usprawiedliwione w świetle zasad współżycia społecznego.

Pojęcie osoby bliskiej nie jest definiowane przez ustawę i obejmuje zarówno osoby związane pokrewieństwem, powinowactwem, jak i osoby pozostające w bliskich stosunkach faktycznych, jak np. dzieci przyjęte pod pieczę w ramach rodziny zastępczej, osoby pozostające w konkubinacie, dziecko przebywające na placówce opiekuńczej itp. Pozostawanie ze zmarłym we wspólnocie domowej nie jest konieczną przesłanką bliskości w rozumieniu art. 446§2 K.C.

Stałe dostarczanie środków utrzymania oznacza trwanie tego stanu rzeczy od pewnego czasu, mające charakter systematyczny, a nie sporadycznego świadczenia na rzecz osób bliskich. Środki te muszą być przeznaczane na utrzymanie, a nie inne sfery życia, np. zawodowe. Pojęcie środków utrzymania, powinno być rozumiane szeroko i nie może być ograniczone wyłącznie do kosztów życia codziennego, ale także takie elementy, jak np. zaspokojenie potrzeb edukacyjnych dzieci, kulturalnych czy opiekuńczych ze strony zmarłego poszkodowanego.

Zasądzenie renty na podstawie art. 446§2 K.C. obejmuje również sytuacje, w których osoba bliska otrzymywała stałe środki utrzymania w zakresie przekraczającym potrzeby wyznaczone stanem niedostatku, np. w zakresie dodatkowej nauki języków, czy innych dodatkowych odpłatnych zajęć. Wynika to z kompensacyjnego, a nie alimentacyjnego charakteru renty. Żądanie tego typu renty mogą zgłosić także osoby, wobec których miał obowiązek alimentacyjny, jeżeli faktycznie otrzymywały od zmarłego środki na powyższe cele. Dla zasądzenia renty z tytułu art. 446§2 K.C. nie ma znaczenia, w jakiej formie świadczenie było spełniane przez zmarłego na rzecz uprawnionego.

Przepis art. 446§2 K.C. nie upoważnia do zasądzenia renty łącznej na rzecz kilku uprawnionych osób. Prawo do renty jest roszczeniem osobistym każdej z osób uprawnionych i powinno być określone dla każdej z tych osób odrębnie. Zgodnie z przepisami, sprawca ma wyrównać, w formie renty, osobno każdej z uprawnionych osób, jej osobistą szkodę, wynikającą z utraty świadczeń alimentacyjnych, jakich mogła oczekiwać od zmarłego bądź z uwagi na jego ustawowy obowiązek alimentacyjny, bądź z uwagi na zasady współżycia społecznego.

Ocena zasadności renty w świetle zasad współżycia społecznego wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności: zarówno sytuacji majątkowej zmarłego, typ relacji, jakie łączyły zmarłego z osobą uprawnioną, czasu trwania tych świadczeń, jak i od rodzaju oraz poziomu zaspokajanych potrzeb. Nie jest uzasadnione, w świetle zasad współżycia społecznego, oddalanie roszczenia o rentę tylko ze względu na fakt, że świadczenia na rzecz uprawnionego nie mieściły się w granicach typowych świadczeń alimentacyjnych i zaspokajały inne niż tylko podstawowe potrzeby życiowe osoby uprawnionej.

Przyznanie renty z art. 446§2 zdanie 2 na rzecz stałego partnera pozostającego od dłuższego czasu z poszkodowanym w trwałym, faktycznym pożyciu – konkubinacie – może być uznane za zgodne z zasadami współżycia społecznego, o ile stałe świadczenie związane z dostarczaniem środków utrzymania tej osobie nie prowadzą do ograniczenia zaspokojenia potrzeb najbliższych członków rodziny poszkodowanego – orzeczenie SN z dnia 02.12.1970 r.

Bieg terminu przedawnienia roszczeń rentowych rozpoczyna się od momentu, gdy uprawniony dowiedział się o szkodzie w postaci znacznego pogorszenia sytuacji życiowej i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia – orzeczenie SN z dnia 12.01.2001 r., III CKN 1071/98, niepublikowane.

Art. 446§3 Kodeksu Cywilnego:
Sąd może ponadto przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej.
Celem odszkodowania przyznanego na podstawie art. 446§3 K.C. jest rekompensata rzeczywistego znacznego pogorszenia sytuacji życiowej najbliższych członków rodziny zmarłego. Stosowne odszkodowanie nie jest źródłem wzbogacenia się osób uprawionych – orzeczenie SA Poznań z dnia 29.03.1994 r., I ACr 758/93.

Ustawodawca nie wskazuje jednoznacznie kogo należy uznawać za osobę bliską. Będą to wszelkie osoby spokrewnione i powinowate, ale również osoby pozostające w faktycznym pożyciu (konkubinat, pary homoseksualne). Stosowne odszkodowanie należy się członkom najbliższej rodziny poszkodowanego zmarłego (a nie każdej osobie bliskiej), do kręgu których należy zaliczyć przede wszystkim dzieci oraz rodziców zmarłego. Pojęcie najbliższego członka rodziny należy jednak oceniać nie według kryterium czysto formalnego, jakim jest stopień pokrewieństwa, ale na podstawie istniejącego faktycznie stosunku bliskości pomiędzy osobami pozostającymi w relacjach rodzinnych np. partner życiowy – konkubinat, przysposobione dziecko, macochę, ojczyma itp. – zob. orzeczenie SN z dnia 10.12.1969 r., III PRN 77/69.

Przy określeniu członków najbliższej rodziny w rozumieniu art. 446§3 K.C. należy przytoczyć treść art. 27 KRO. W świetle tego przepisu, należy uznać, za członka najbliższej rodziny także dziecko pozostające pod pieczą rodziny zastępczej. Wynika to także z treści orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 05.08.1970 r., II CR 313/70.

Wszystkie roszczenia przewidziane w art. 446 K.C. mają charakter kumulatywny, tzn. że przyznanie jednego świadczenia nie wyklucza możliwości przyznania innego. Nie jest także przeszkodą zasądzenie stosownego odszkodowania, w sytuacji gdy brak jest podstaw do przyznania renty alimentacyjnej. Konieczne jest natomiast wykazanie, że w następstwie śmierci poszkodowanego doszło do znacznego pogorszenia sytuacji życiowej uprawnionych, w tym przede wszystkim do utraty wsparcia, pomocy w rozmaitych sytuacjach życiowych, w organizowaniu codziennych spraw, w utracie szans na pomoc w przyszłości – gdy byłaby pożądana ze względu na wiek takiej osoby np. rodzice w sytuacji śmierci dziecka. Pogorszenie sytuacji życiowej, o której mowa w art. 446§3 K.C. polega nie tylko na pogorszeniu obecnej sytuacji życiowej/materialnej, ale także na utracie realnej możliwości polepszenia warunków życia. Pogorszeniem sytuacji życiowej jest już sama śmierć osoby bliskiej, z którą związana była realizacja planów życiowych mających poprawić warunki materialne – wyrok SN z dnia 08.07.1974 r., ICR 361/74.

Objęte art. 446§2 3 K.C. pogorszenie sytuacji życiowej, nie obejmuje wyłącznie pogorszenia obecnej sytuacji materialnej, ale także utratę realnej możliwości polepszenia przyszłych warunków życia. Pogorszeniem sytuacji życiowej jest już sama śmierć osoby bliskiej, z którą związana była realizacja planów życiowych mających poprawić warunki materialne – wyrok SN z dnia 08.07.1974 r., ICR 361/74.

Art. 446§4 Kodeksu Cywilnego:
Sąd może także przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.
Ustawa z dnia 30.05.2008 r. o zmianie ustawy Kodeks Cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116 poz. 731) do art. 446 dodała §4, zgodnie z którym sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny poszkodowanego zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego na doznaną krzywdę.
Przepis ten dotyczy wyłącznie zdarzeń, ze skutkiem śmiertelnym, których skutek – śmierć nastąpiła od północy dnia 03.08.2008 r. Zadośćuczynienie za krzywdę moralną należy się najbliższym członkom rodziny poszkodowanego, a nie każdej osobie bliskiej. Zgodnie z przepisami nowelizacji członkowie rodziny zmarłego w zdarzeniu mogą ubiegać się o odpowiednią sumę pieniędzy za krzywdę doznaną        w następstwie śmierci bliskiej osoby, co zapewnia możliwość kompensaty niematerialnych                          i niewymiernych krzywd. Według dotychczas obowiązujących przepisów bliscy mogli jedynie dochodzić stosownego odszkodowania z tytułu pogorszenia sytuacji życiowej (materialnej), zwrot kosztów pogrzebu lub leczenia poszkodowanego zanim doszło do jego śmierci w następstwie zdarzenia, a także renty alimentacyjnej, w sytuacji gdy poszkodowany zmarły łożył na utrzymanie uprawnionych do dochodzenia tego roszczenia.
W związku z faktem, że obecnie funkcjonują obok siebie §3 oraz §4 art. 446 K.C., drugi z przepisów jest podstawą do wypłaty zadośćuczynienia za ból i cierpienie – krzywdę moralną, natomiast przepis pierwszy dotyczy wyłącznie straty majątkowej i na jego podstawie można dochodzić jedynie stosownego odszkodowania z tytułu pogorszenia sytuacji życiowej. Podobnie jak przy stosownym odszkodowaniu, także przy zadośćuczynieniu wysokość wypłaty będzie uzależniona od stopnia pokrewieństwa poszkodowanego zmarłego z uprawnionymi. Wysokość przyznanych środków zależy w pierwszym etapie od indywidualnej decyzji ubezpieczyciela oraz sądu, których ocena opiera się na podstawie dowodów co do rozmiaru cierpień po zmarłym. Na decyzję czy wyrok, wpływ będą miały każdorazowo oceniany stopień cierpienia psychicznego, stopień krzywdy wynikającej z utraty pomocy i opieki osoby bliskiej, uczucie osamotnienia, bezsilność wobec trudności życiowych, stopień zażyłości, bliskości i wspólności, jakie zachodziły pomiędzy zmarłym poszkodowanym, a najbliższym członkiem rodziny, wpływ straty osoby bliskiej na samopoczucie  i zdrowie uprawnionego, rzeczywisty wpływ śmierci na ogólnie pojęty sposób funkcjonowania, czyli pracę, rozrywkę, kontakty z innymi osobami, naukę itp.

 

Nie ma jeszcze komentarzy do tego artykułu
Zostaw swój komentarz